Zeka nedir?

Kavramlar ve algılar yardımıyla soyut ya da somut objeler ortasındaki ilgiyi kavrayabilme, soyut düşünme, muhakeme etme ve bu zihinsel fonksiyonları uyumlu formda bir maksada yönelik olarak kullanabilme yetenekleri zeka olarak isimlendirilmektedir (Koçer 2006). Bu tarif günümüzde en sık olarak kullanılan zeka tarifidir. Bir çok filozof ve psikolog tarafından ise farklı formlarda zeka tanımlamaları yapılmıştır.

Binet ve arkadaşları birinci sefer 1905 yılında Fransa’daki okullarda öğrenme zorluğu çeken öğrencileri başkalarından ayırt etmek emeliyle bir zeka testi geliştirmeye başlamışlar ve bu teste Binet-Simon testi denilmiştir. Binet’e nazaran zeka, bellek alanı, duyum sertliği ve reaksiyon suratı üzere kolay zihni öğelerle değil, kavrama, karar verme, akıl yürütme ve kanıya makul bir taraf verme, kanıyı dilek edilen bir gayenin gerçekleşmesine intibak ettirme ile kendi kendini eleştirme, kendi yanlışlarını bulup düzeltme üzere karmaşık süreçlerde kendini gösterir. Bu yıllardan sonra bu testler geliştirilerek farklı yaş kümelerine uygulanır hale getirilmiştir. Lakin bu testlerin en büyük özelliği zekayı sayısal bir pahayla ölçmeleri ve zekayı tek boyutta ele almalarıdır.

Zeka daha bir çok bilim adamı tarafından farklı formlarda tanımlanmıştır. Hepsinde ortak görüş ise zekanın kalıtım ve etrafın ortak eseri olmasıdır. Tüm bunlarla birlikte zekanın iyileştirilebilir, geliştirilebilir ve değiştirilebilir olduğu, çeşitli yollarla sergilenebildiği, gerçek hayat durumlarından yahut şartlarından da soyutlanamayacağı belirtilmektedir(Gardner 1993). Belirtilen bu tariflerle birlikte zekanın daha birçok tarifi yapılmaktadır.

. “İyi akıl yürütme, karar verme ve kendini düzgünleştirme kapasitesi”

. “Soyut düşünebilme süreci”

. “Algılama, sorgulama, yaratıcılık”

. “Gayeli davranma, mantklı düşünme ve etrafıyla münasebetlerinde tesirli olma kapasitesi”

. “Düşüncesini yeni durumlara şuurlu olarak uydurabilme yeteneği.”

. “Çevreye uygun yansılarda bulunabilme”

. “Öğrenme, sorun çözme, yeni eserler ortaya çıkarma ve irtibat kurma kapasitesi” (Sağıroğlu, Beşdok ve Erler, 2003).

. “Cevap vermede, beklenen tahlilleri inceden inceye aramadaki çabukluk ve bir sorunun evreleri ortasındaki yeni bağlantıları anlayabilme kapasitesi”

. “Yeni bir düzeneği yahut kuralı keşfetme ya da bir kestirim yürütme ile ilgili faaliyet.”

. “Beynin bilgiyi alıp, süratli ve yanlışsız olarak tahlil etmesidir.”

Biyologlar zekayı etrafa ahenk kabiliyeti olarak görürken, eğitimciler öğrenme, psikologlar alakaları manaya, bilgisayarcılar bilgiyi sürece kabiliyeti biçiminde değerlendirmişlerdir. Zekayla ilgili buraya kadar yazılanlar gösteriyor ki zeka tıpkı ruh, bilinçaltı, akıl, düşünme üzere soyut ve açık uçlu bir kavram olduğundan kozmik bir tanıma sığdırılamamaktadır.

Beyin, birbiriyle karmaşık bağlar içinde bulunan hudut hücreleri (nöron) kitlesinden oluşmaktadır. En genel manada bakıldığında beyin, aktivitelerin bir denetim merkezi durumundadır. İnsan zekasını, duyular tarafından alınan uyarıcıların yorumlanarak reaksiyonların oluşturulmasını ve bu reaksiyonların denetimini sağlamaktadır.

Beynin küçücük yapısı altında çok fazla bilinmeyenin olması, bir çok disiplini barındıran nörolojik bilimler alanında çalışmaların ağırlaşmasına neden olmaktadır. En kolay formda düşünüldüğünde beynin 1 cm3 lük bir bölgesinde bir trilyon kontağa sahip, 100 milyar hudut hücresi bulunmaktadır. Bu 100 milyar hudut hücresi ortasında saniyede 10 milyon x milyar sefer ikaz iletimi olmaktadır. Yalnızca bu kadar bilgiden bile anlaşılacağı üzere, insan beyni hiç bir bilgisayarla karşılaştırılamayacak kadar karmaşık ve üstün bir sisteme sahiptir.

Zeka araştırmalarının ana maksadı insan bilgi sürece prensiplerinin anlaşılması ve biyolojik hudut sistemlerinin çalışma düzeneklerinin çözülmesidir. Bu sistemlerin gerek araştırılması gerekse geliştirilmesinde bilgisayarlar değerli bir yer tutmaktadır (Sağıroğlu, Beşdok ve Erler, 2003).

Bu çalışmalar sonucu zeka ve özel olarak da bellekle ilgili önemli sonuçlara ulaşılmıştır.En kolayından belleğimizin zayıflığı en bildik durumdur. Bu kusurun en büyük nedeni ise ortam-bağlamsal belleğimizin en eski bellek tipi olup birçok canlı ile ortak kökene dayanmasıdır.

Bağlamsal bellek beşere avantajlar sağlar dezavantajları da vardır.Bir bilgiye gerek duyduğumuzda o bilgiyi birinci öğrendiğimiz periyottaki şartlar,o anda da mevcutsa bağlamsal belleğe güvenebilirsiniz,eşleşmiyorsa önemli bir meseleniz var demektir.Zira o anki şartlarda öne çıkan bilgi modülleri bilinçaltınızda binlerce anıyı tetikleyecektir.

Beynimizle ilgili bu çeşit bir çalışma yanlışı da ‘’doğrulama eğilimi’’dir.İnançlarımıza uyan şeylere uymayanlara nazaran daha fazla inanma eğilimindeyizdir.Örneğin 2-4-6 örüntüsünü oluşturan kuralı kestirim edin ve buna uyan yeni diziler oluşturun: 4-6-8 bulduğunuz kurala uyuyor mu,evet mi,8-10-12…yine evet dediniz galiba? O halde sizce kural;’’2 şer artan üçlü çift sayılardan oluşan dizi’’midir? Pekala 1-3-5 yahut 1-3-4 geçerli dizi olabilir mi?Ya da şöyle söz edelim asıl kural ‘’ardı arkasına giden üç sayıdan oluşan her hangi bir dizi’’olabilir mi?(P.WATSON DENEYİ)

Benzeri bir yanlış’’ odaklanma yanılsaması’’dır.İlgi belli bir alana odaklandığı vakit beşerler o tarafa yönlendirilebilinir hale gelirler;

Keyifli musunuz?

Geçen ay kaç şahısla çıktınız?

Bu soruların sorulma sırası değiştiği vakit cevaplar farklılaşmaktadır.İlgi romantizme çekilince memnunluk aşk hayatı ile bağlı biçimde düşünülmektedir.(MARCUS)

Olasılıksal düşünmede bu kusurlar daha da vahim hal alırlar:

Örneğin : ‘’ 40 yaş üstünde bayanlarda göğüs kanseri görülme oranı %1 , mamografi testi ise göğüs kanseri olmayanlarda %10 müspet , olanlarda %80 olumlu sonuç veriyor’’

yargısına bakalım … 45 yaşında ve testten olumlu sonuç olan bir bayanın göğüs kanseri olma ihtimali yüzde kaçtır? Bu sorunun sorulduğu hekimlerin %90’ı , %70’in üstündedir biçiminde yanıt vermiştir. Meğer bu bir Bayes Teoremidir; Elimizde 40 yaş üstü 1000 denek olsun %1’i göğüs kanseri ise 1000 bireyden 10’u göğüs kanseri demektir, %99’u göğüs kanseri değil ise 1000 bireyden 990’ı sağlıklıdır.

Kanserli 10 bayana test yapılırsa 8’i olumlu 2’si negatif sonuç verir.(%80) 990 sağlıklı bayana test yapıldığında 99’u müspet 891’u negatif sonuç verir.(%10)

Test Sonucu : 8+99=107 müspet sonuç olup bunların 8’i nitekim kanserdir . Yani 8/107 =% 7.5 gerçek pahadır.

Bu çeşit bir olasılıksal düşünme kusuru da ‘’birleştirme hatası’’dır. Örneğin 150 kilo ve sigara içen bir deneği ele alalım. Onun’’ kalp krizi geçirme ve ülser olma olasılığı’’ mı yüksektir sadece’’ ülser olma olasılığı’’ mı? Çoğunluk birinci cevabı verse de mümkünlük kuralları gereği iki olayın birleşimi bunlardan birinin mümkünlüğü kıymetinden büyük olamaz.

‘’Kumarbaz hatası’’ da benzeri bir yanılgıdır; Bir parayı 5 kere üst üste atıp hepsi de yazı gelse 6. atışta yazı gelme mümkünlüğü mı cinse gelme mümkünlüğü mı yüksek olur?. Çoğunluk cinse demektedir. Halbuki bağımsız olaylarda daha evvel ne olduğunu daha sonra ne olacağını etkilememektedir.

Keza ‘’Sıcak el yanlışı ‘’da bilindik bir olasılıksal yanlış düşünme formudur. Üst üste 20 atışta topu potaya sokan bir basketbolcunu
n elinin sıcak olduğunu ve 21. atışının da basket olacağı gibi… Burada ise aslında olmayan bir örüntü yaratılmıştır.Tüm bunlar ışığında;

Beyin iki formda düşünür ;

Süratli,otomatik, şuur dışı Yavaş,analitik,irdeleyici,sağduyulu…

Birincisi daha eskidir ; Yırtıcı bir hayvanla karşılaşınca ,sel , yangın vb. olaylarda devreye girer ve işini yapar. İkincisi daha yenidir; Yorgun olup ,kafamızı bir meseleyle meşgul ettiğimizde devreden çıkar yahut kısa devre yapar!!!

Beynin bu iki kompartımanı ortasındaki olmazsa olmaz ilintiyi ise ‘’tahmin nöronları’’ üstlenmiştir. Pekala bunlar nedir?

Wolfram Schultz’un Dopamin Deneyleri ve kestirim nöronları

W.SCHULTZ Pavlov’un operant koşullanma çalışmalarının fizyolojisi üzerine çalışırken değişik bir saptama yapar.Maymunlara

Müzik dinlettikten sonra ½ sn bekleyip akabinde elma suyu verince nöronlar evvel mükafata karşılık verirken akabinde müziğe de karşılık vermeye başladılar. Wolfram Schultz bunlara ‘’ İddia Nöronları’’ dedi.Bunlar mükafata nazaran beyindeki dopamin ölçüsünde artışa yol açmaktaydılar.Dopamin nöronları devamlı tecrübeye dayalı örüntüler üretirler.Beyin, varsayımları gerçeklikle karşılaştırır;beklenti ve iddia karşılanırsa dopamin ölçüsü artar ve sonuçta insan keyifli olur.Hatalı kestirimlerde ise Anterior Singulat’dan beyefendisine güçlü bir ihtar yayılır. Anterior Singulat hem şuuru uyarır , tetikte fiyat hem de bedensel fonksiyonların hayati taraflarını düzenleyen Hipototalamus’ a ikaz gönderir. Anterior Singulat’da ki dopamin nöronları yeni gelişen olaylara ilişkin bilgileri kullanarak eski kestirimleri ve beklentileri düzenler,hayat derslerini içselleştirir ve BEYNİN HUDUT AĞI MODELLERİNİ günceller. Bu bölge bir nedenle fonksiyonunu yerine getiremez hale gelirse birey öğrenmede olumsuz pekiştirmeyi kullanamaz yanlışlarından ders almakta zorluk çektiği için tıpkı yanlışları daima tekrarlar .

Yanlışlı olmanın tatsız belirtilerini yaşamadığımız sürece beynimiz asla modellerini gözden geçiremez.

Nöronlarımızı başarılı olması için tekrar ve tekrar başarısız olması gerekir !

NEUROFEEDBACK yeni iddia nöronları üretimi yolu ile eski ve yeni beyin kompartımanları ortasındaki tertibi güçlendirir.)

Yorum bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir